Блог

Metrologiya fanining maqsad va vazifalari

Reja:

1. Qadimgi o`lchov birliklari

2. O`lchashlar haqida

3. Misr o`lchov tizimi

«Metrologiya» so`zi grekcha metros-kenglik va logos o`qish ma`nosini bildirib, kenglik haqida o`qish, aniqroq ma`noda esa o`lchovlar haqidagi fan demakdir. Zamonaviy tarixiy metrologiya fanining vazifasi insoniyat tarixiy taraqqiyotining turli davrlarida qo`llanilgan o`lchov birliklari tarixi va ularni hozirgi davr o`lchov birliklariga muvofiqligini yoritish, ajdodlarimizning bebaho merosini kelajak avlodlarga yetkazishdan iboratdir. Tarixiy metrologiya ijtimoiy-iqtisodiy, xo`jalik, huquq, madaniy tarixni o`rganishda zarurdir. O`lchovlar rivoji avvalo jamiyatning ishlab chiqarish holatlari bilan bog`liqdir.

Ba`zi manbalarda XIX asr oxiridan kitob va traktlarda metrologiya termini uchrashi qayd etiladi. Vaholanki o`lchovshunoslik poydevoriga ajdodlarimiz juda qadimdan asos qo`yib kelishgan.

O`lchov va o`lchov birliklari to`g`risidagi bir qator ma`lumotlar buyuk olim Abu Abdulloh Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy asarlarida keltirilgan bo`lsa, ulug` olim Ahmad Farg`oniy esa dunyoda birinchi bo`lib (861 yili) suv sathini o`lchaydigan asbob kashf etgan va uni yasab amalda qo`llagan.

Yusuf Xos Xojibning turkiy tilda yozilgan «Qutadg`u bilig» asarida o`lchov va o`lchov birliklaridan foydalanibgina qolmay, balki o`lchash va iyyor ishlariga tegishli bilimlarni mukammal bilishga   chaqirilgan.

Boy madaniy merosga ega bo`lgan, jahon fani xazinasiga bebaho hissa qo`shgan o`zbek хalqi qadimdan o`lchovshunoslik sohasiga va uning rivojlanishiga katta ahamiyat berib kelgan. O`lchovshunoslik  bilan shug`ullanuvchi   kasb egalari bo`lgan.

Mamlakatimiz kutubxonalari, arxiv va muzeylarida o`rganilmagan, 20 mingdan ortiq tarixiy yozma manbalar mavjud bo`lib, albatta ularni varaqlasangiz uzoq o`tmishda qo`llanilgan o`lchov birliklariga duch kelasiz.

Qo`llanmaga kiritilgan qadimgi o`lchov birliklari tarixiga oid ma`lumotlar O`rta Osiyo va mamlakatimiz xalqlari tarixini o`rganishda muhim manba bo`lib xizmat qiladi.

Qadimgi o`lchov birliklari

Uning poydevoriga ajdodlarimiz qadimdan tamal toshi qo`yib kelishgan. Dastlab ular, kundalik ishlarida zarur bo`lgan vaqt, uzunlik, yuza, hajm va og`irliklarni o`lchash uchun kerak bo`lgan usullarni topib, ulardan amalda foydalanishgan. Eng qadimgi o`lchash birliklari antropometrik, ya`ni insonning muayyan a`zolariga muvofiqlikka yoki moyillikka asoslangan holda kelib chiqqan o`lchash birliklari hisoblanadi. Haqiqatdan ham ular vaqtni o`lchashda erta, kech, kun, tun, kun–tun kabi atamalardan foydalanishgan bo`lsa, uzunlikni o`lchashda qadam, qarich, quloch, barmoq, tirsak, shuningdek arpa yoki bug`doy donlaridan yoki ot yo`lidan foydalanishgan. Yuza va hajmlarni esa boshqa ma`lum yuza yoki hajmga nisbatan qiyoslab o`lchashgan. Og`irlikni o`lchash uchun bir narsani vazni ikkinchi narsani vazni bilan solishtirilgan, bunda asosan don (arpa, bug`doy, no`xat va hakozo) va meva (danak, yong`oq va haqozo) donalaridan foydalanishgan. O`lchashning mana shunday oddiy    usullari ajdodlarimizning o`sha davrdagi kundalik ishlari uchun yetarli bo`lgan.

Boy madaniy merosga ega bo`lgan, jahon fani xazinasiga ulkan hissa qo`shgan o`zbek xalqi qadimdan o`lchovshunoslik sohasiga va uning rivojlanishiga juda katta ahamiyat berib kelgan. Shuning uchun bo`lsa kerak xalqimiz tomonidan shu sohaga tegishli yuzlab naqllar yaratilgan: Bog`ni boqsang bog` bo`lur, botmon-botmon yog` bo`lur», «Yemak tuz bilan, tuz o`lchov bilan», «Yetti o`lchab, bir kes», «Har yerning oz botmoni bor», «Har kim o`z qarichi bilan o`lchar», «Har yerni qilma orzu, har yerda bor tosh –tarozu» va hakozo.

Xalqimiz qadimdan dunyodagi ko`plab mamlakatlar bilan iqtisodiy, ilmiy va boshqa ko`pgina sohalar bo`yicha aloqalar qilishgan, savdo-sotiq bilan shug`ullanishgan. Mana shu aloqalarning samarali bo`lishida xalqimizning o`lchov va o`lchov birliklariga katta ahamiyat berishi va ulardan to`g`ri foydalanishi muhim bo`lgan. Ayniqsa, o`sha davrning o`qimishli kishilari o`lchash sohasiga tegishli ilmlarning yaratilishiga o`z hissalarini qo`shish bilan birga kishilarni shu sohadagi ilmlarni o`ganishga ham chaqirishgan. Natijada yuzlab o`lchovlar va o`lchov birliklarini yaratishgan va amalda qo`llashgan.

O`lchov va o`lchov birliklari to`g`risidagi bir qator ma`lumotlar buyuk Xorazmlik olim Abu Abdullox Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy algebraik risolasining «O`lchashlar haqida» deb ataladigan va geometriya (xandasa) ga doir qismida keltirilgan. Olim bunda uzunlik, yuza va hajmlarni hisoblash va o`lchash usullari bilan topishga katta ahamiyat bergan. Unda tanob, gaz, barmoq kabi o`lchov birliklari va o`lchov yog`ochi kabi o`lchash vositalari to`g`risida yaxshi ma`lumotlar berilib, ularni amalda qo`llashning yo`l-yo`riqlari ko`rsatilgan. Xorazmiy «Quyosh soatlari to`g`risida risola» asarida ham o`lchash sohasiga munosib hissa qo`shgan. Ulug` olim Ahmad Farg`oniy dunyoda birinchi bo`lib (861 yil) suv satxini o`lchaydigan asbob kashf etgan va uni yasab amalda qo`llagan.¹

U «Quyosh soatini yasash haqida kitob» asarini ham yozib o`lchovshunoslik sohasining rivojlarishiga munosib hissa qo`shgan.

Buyuk allomalar Abu Rayhon Beruniy va Abu Ali Ibn Sinolar tomonidan yaratilgan asarlarda juda ko`plab o`lchov birliklari keltirilgan. Ularning ko`pchiligi hozirgi kunda ham o`z kuchini yo`qotmagan. Boboqalon shoirimiz Yusuf Xos Xojibning turkiy tilda 1069 — yili yozilgan «Qutadg`u bilig» asarida o`lchov va o`lchov birliklaridan foydalanibgina qolmay, balki o`lchash va iyyor ishlariga tegishli bilimlarni mukammal bilishga ham chaqirilgan. Bu iboradagi «iyyor ishi» atamasi metall sofligini sinash, bozordagi tosh va tarozilarning to`g`riligini, muomaladagi oltin va kumush pullarning sofligini va og`irligini kuzatib turish kabi ishlarni bajarish ma`nolarini bildiradi.

Mamlakatimiz hududida o`lchash ishlariga, ya`ni o`lchovshunoslik sohasiga katta ahamiyat berilganini Noshruddin Burxonuddin o`g`li Rabg`uziy tomonidan 1310 — yili turkiy tilda yozilgan «Qissai Rabg`uziy» asaridagi, Amir Temur, Alisher Navoiy, Zaxriddin Muhammad Bobur va boshqa o`nlab olimu-fozillarning asarlaridagi   ma`lumotlardan ham bilsa bo`ladi.

Suv sathini o`lchashda qo`llaniladigan o`lchov va o`lchov birliklari ham xalqimiz tomonidan yaratilgan, «Quloq» , «Tegirmon » singari o`lchov birliklari bunga misol bo`la oladi.

19-asrda Rossiya O`rta Osiyoni bosib olganidan so`ng u mahalliy aholiga «Ovrupa madaniyati » ni singdirish rejalarini amalga oshirdi. 1894 yili Rossiya hukumati ras o`lchovini Turkistonda so`zsiz qo`llash to`g`risida ko`rsatma e`lon qildi. O`tish muddati yirik savdogarlar uchun 3 yil, boshqalar uchun esa 5 yil qilib belgilangan edi. Shundan keyin qadimgi mahalliy o`lchov va o`lchov birliklariga oid barcha ma`lumotlar sekin-asta muomaladan siqib chiqarila boshladi. Masalan, 30-yillardk tahlil o`rniga analiz, sarjin o`rniga sajen, tanob o`rniga desyatina , chaqirim o`rniga versta kabi o`lchov birliklari qo`llaniladi.

Frantsiya kabi mamlakatlarda ham, O`rta asrlarda feodal knyazliklarda bir-biridan farq qiluvchi, turli o`lchov birliklari ishlatilgan. Sanoat inqilobi dunyo mamlakatlari o`rtasidagi savdo-sotiqning rivojlanishi turli o`lchov birliklaridan voz kechib, yagona metrik tizimga o`tishni taqozo etdi.²

1875 — yilning 20 — mayida Parijda 17 mamlakatning diplomatik vakillari tomonidan metrik konvensiyaning hujjatlari imzolandi. Xalqaro birliklar tizimi (XBT) 1960 yildan boshlab sobiq SSSRda qo`llana boshladi.³

Shunga qaramay XTB joriy qilinganiga 45 yildan oshgan bo`lsa ham muomalada ajdodlarimizdan meros bo`lib qolgan birliklardan hozir ham xalq orasida unumli foydalaniladi.

Jahon xalqlari tomonidan ,bir necha ming yillar davomida kashf etilgan vaqt, uzunlik, yuza, hajm, og`irlik va boshqa o`lchov birliklarining nomlari har xil bo`lgani bilan ularning qiymatlari bir-biriga juda yaqin. Insoniyat taraqqiyotining dastlabki bosqichidayoq odamlarda u yoki bu kattaliklarni o`lchash ehtiyoji bo`lgan. O`rta Osiyoda qadimdan uzunlik o`lchovi inson tanasining biror a`zosi yordamida amalga oshirilgan, shuningdek don eni-yu ot yolining eni qo`llanilgan bo`lsa, ikkinchidan, bug`doy, arpa donlarining og`irlik o`lchovi sifatida qo`llanilishidir. O`rta Osiyo hududidan, buyuk ipak yo`lining o`tishi, g`arb bilan sharq o`rtasida joylashganligi uchun ajdodlarimiz tomonidan kashf qilingan o`lchov va o`lchov birliklari dunyoning to`rt tomoniga tarqalib, o`sha tomon xalqlari tomonidan ba`zan bizning tilimizda, yoki bo`lmasa, o`z tillariga tarjima qlinib qo`llanilgan. ¹

Shuning uchun ham musulmon davlatlari, shu jumladan O`rta Osiyo davlatlarida qo`llanilgan o`lchov va o`lchov birliklari ko`pchilik tadqiqodchilardan biri nemis olimi V.Xintsdir. U Maroqashdan to Hindistongacha bo`lgan hududdagi musulmon davlatlarida qo`llanilgan o`lchov va o`lchov birliklarini o`z qo`llanmasida keltirib, katta ish qilgan.

Ayniqsa, o`sha vaqt o`lchov birliklarini metrik tizimga aylantirib berishi uning fanga qo`shgan katta hissasidir. Biroq u ba`zi noaniqliklarga yo`l qo`ygan. O`rta Osiyodagi O`rta asr o`lchov va o`lchov birliklari to`g`risida V. Xintsga nisbatan biroz aniqroq ma`lumotlar E. A. Davidovich tomonidan keltirilgan. Lekin E. A. Davidovich ham xatolarga yo`l qo`yilgan manbalardan foydalanib yozgan qo`llanmasida bir qancha noaniqliklarga yo`l qo`ygan, masalan uzunlik birligi -olchin to`g`risida so`z borganda; bu olchin o`lchov birligi 71,12 sm ga teng bo`lgan rus arshinning o`zi bo`lib, u Xorazmda, Buxoroda va O`rta Osiyoning boshqa joylarida ruslarning bosib olishdan ancha burun qo`llanila boshlagan — deb yozadi. Bu — noto`g`ri fikr. «Qadimiy o`lchov birliklari» qisqacha izohli lug`at muallifl N. Axrorov quyidagilarni yozadi: Masalan, Rabg`uziyning «Qissai Rabg`uziy» asarida arshin ( arshin =65,2-112 sm ) o`lchov birligi keltirilgan. Arshin (1 arshin = 65,2 — 112 sm ) rus o`lchov tizimiga I. Grozniy tomonidan 1550 — yilda kiritilgan. Olchin o`lchov birligida esa «olchin» to`qmoq deb ataladigan uzun dastali katta yog`och to`qmoq dastasi uzunligiga nisbatan olingan; uning uzunligi 71-72 sm ga teng bo`lib, qari, gaz o`lchov birliklariga teng va shu o`lchov birliklari bilan bir qatorda amalda qo`llanilib kelgan. Yana shuni aytish kerakki, olchin o`zbek xalqining tarkibiga kirgan urug`lardan birining nomi.²

Rus tadqiqodchisi N. V. Xanikov fikriga ko`ra, 45 ta o`lchov sharq   xalqlari (eronliklar, arablar, turkiy urug`lar) dan rus o`lchovshunosligida o`zlashtirilgan.

Eramizdan avvalgi 283 — 263 yillarda Misr o`lchov tizimi paydo bo`lgan. Uzunlik o`lchovi; atur milda — 5,235 km og`irlik o`lchovi; katta ptolomey mina = 29,46 kg ; kichik ptolomiy mina = 341 g.

Bu o`lchov tizimidagi bir qancha o`lchov birliklari O`zbekiston hududidagi o`lchov birliklariga mos keladi. Masalan, sarjin = 2160 mm, arshin = 720 mm, tirsak = 540 mm, oyoq yuzi (kafti)=360 mm, kaft (qo`l kafti ) = 99 mm, barmoq 22,5 mm va hokazo.

Misr o`lchov tizimidagi vazn va uzunlik o`lchovlari Osiyo mamlakatlari va Hindistonda, Yunonistonda, so`ngra ba`zi o`zgarishlar bilan Italiyada, undan butun Yevropada tarqalgan. Shunday qilib, bir mamlakatdagi o`lchov birliklari ikkinchi mamlakatga o`tib, bir-birini boyitgan.

Ajdodlarimiz maxalliy o`lchov birliklariga asos solibgina qolmasdan o`lchovlarni to`g`ri qo`llanishi ustidan qat`iy nazorat olib borishgan. Tarixiy manbalarda tarozidan yoki gazdan xaridor haqiga xiyonat qilganlar qattiq jazolanganligi yozib qoldirilgan. ¹

… Ibn Sino, Abu Rayhon Beruniy, Mirzo Ulug`beklar mahalliy o`lchov birliklaridan foydalanib, nomlari abadiyatga muxrlanganligi sir emas. Samarqandu Buxoroning, Shaxrisabzu Xivaning salobatli inson aqlini lol qoldiruvchi minoralari о`sha o`lchov birliklari asosida qurilgan edi.

Adabiyotlar ro`yxati:

1. Kаrimоv I.А.Yukcak ma`naviyat-engilmas kuch.T.,2008.

2. Kаrimоv I.А.O`zbеkistоnning o`z istiqlоl vа tаrаqqiyot yo`li. T., 1992.

3. Kаrimоv I.А.Tаrixiy xоtirаsiz kеlаjаk yo`q. T., 1998.

4. Kаrimоv I.А.Jаhon moliyaviy-iqtisodiy inqirozi, O`zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yo`llari va choralari. T., 2009.

va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish konsepsiyasi.T.,2010 .

8. Choriyev. A.Do`stov. Xronologiya.T- «Yangi asr avlodi» -2003.

9. Mustaqil О`zbekiston tarixi 3 kitob. T- » Sharq» – 2000.

l 0. Sharqshunoslik. 2- son.T- 1991.

l l .Azimboy Sa `dullayev. Xorazm Ma `mиn Akademiyasi.Xiva-2000

12. Al — Xorazmiy muzeyi. Urganch. 2001.

13. Виуик siymolar, allomar. 2- kitob.T- 1996 .

14. T. Choriyev. A.Do `stov. Kalendarlar tarixi va xronologiya.Q-2002.